




Hôm qua trên chuyến bay ngắn từ Thượng Hải đến Bắc Kinh trong hai giờ, tôi đã đọc một cuốn50trang sách nhỏ nói về tư tưởng cốt lõi của học giả hàng đầu trường phái Áo, Hayek. Nội dung không dài, phù hợp để đọc nhanh và hiểu sơ lược.
Tư tưởng kinh tế của Hayek, về cơ bản là trả lời một số câu hỏi khó: xã hội phức tạp dựa vào gì để phối hợp, tài nguyên dựa vào gì để phân bổ, và tự do dựa vào gì để bảo vệ.
Trong đó, có vài chủ đề khá liên quan đến hiện tại. Sau gần một thế kỷ, đọc vẫn khiến người ta tỉnh ngộ và khai sáng.
1️⃣ Cố gắng dùng lý trí đơn nhất để hoạch định xã hội phức tạp là một “tự phụ chết người”. Giá trị của nhiều kiến thức phân tán không thể nắm bắt qua một phép tính duy nhất, vì không thể thu thập được những kiến thức chỉ phát sinh trong quá trình cạnh tranh động. Điều này có thể dẫn đến cơ chế phản hồi bị thất bại, tài nguyên bị phân bổ sai.
Đặt trong bối cảnh hiện nay, sự phát triển nhanh chóng củaAI có thể làm tăng niềm tin và ảo tưởng rằng có thể hoạch định bằng lý trí đơn nhất.
Thực ra điều này không phải mới, đã được lặp đi lặp lại nhiều năm, nguồn gốc tư tưởng có thể truy về chủ nghĩa “chỉ khoa học” của Pháp cách đây hai trăm năm, tôn thờ sức mạnh kỹ thuật, cho rằng xã hội loài người có thể được đo lường và dự đoán chính xác như thế giới vật lý.
Hayek cho rằng đây là một “lạm dụng lý trí”, sự tôn thờ mù quáng sức mạnh kỹ thuật là một “kiêu ngạo nguy hiểm”.
Lý trí thật sự nên nhận ra rằng có những điều vượt ngoài phạm vi hiểu biết cá nhân, và chúng ta nên giữ sự kính trọng đối với trật tự tự phát hình thành qua lịch sử lâu dài.
Có thể nói, tư tưởng của Hayek là một chủ nghĩa duy lý khiêm tốn và đầy nhiệt huyết.
2Khi tiết kiệm cao và tiêu dùng thấp, điều đó có nghĩa là mọi người đang trì hoãn tiêu dùng. Thị trường nhìn thấy tín hiệu này sẽ kéo dài thời gian sản xuất.
Nhưng nếu lãi suất bị ép thấp một cách nhân tạo, thị trường sẽ nhận được tín hiệu sai, cho rằng tài nguyên rất nhiều, từ đó đua nhau khởi động những dự án dài hạn vốn không nên bắt đầu. Ban đầu, sẽ kích thích một làn sóng đầu tư, thị trường chứng khoán tăng, nhưng cuối cùng lại kết thúc bằng một cuộc khủng hoảng đau thương.
Việc ép thấp lãi suất và thiên vị có thể dẫn đến việc phân bổ sai quá nhiều tài nguyên vào những nơi mà lợi nhuận không hiện rõ nhanh chóng. Hoặc lợi nhuận vốn tốt, nhưng do quá nhiều người tham gia nên không còn lợi nhuận nữa.
Về bản chất, nếu đầu tư lớn vào những nơi có lợi nhuận thấp, chỉ có hai kết cục: công suất dư thừa vô hiệu và nợ nần.
Nói một cách ngắn gọn: vay tiền không phải vấn đề, vấn đề là vay tiền mà không thu lại được lợi nhuận tương ứng.
3Tác dụng của suy thoái là thanh lý những khoản đầu tư sai lầm được xây dựng trong thời kỳ thịnh vượng, giải phóng tài nguyên từ những dự án không nên xây dựng, và phân bổ lại vào những nơi người tiêu dùng thực sự cần.
Nếu trong thời kỳ suy thoái không để thị trường thanh lý mà lại tiếp tục duy trì các doanh nghiệp vốn nên phá sản bằng cách in tiền, điều đó chỉ kéo dài thời gian đau đớn và thậm chí tạo ra những vấn đề lớn hơn.
Tuy nhiên, trong thực tế, việc thanh lý và suy thoái không can thiệp lại không hề dễ dàng. Bạn bảo mọi người hãy chịu đựng, thanh lý xong sẽ ổn, nhưng ai lại muốn chịu cái giá đó chứ?
Vì vậy, dù biết lịch sử, con người cũng không rút ra được bài học nào từ lịch sử.
Con người luôn có xu hướng chọn con đường dễ dàng hơn thay vì con đường đúng đắn hơn. Nếu không, tại sao Nhật Bản lại mất ba mươi năm như vậy?


